Müfredat

TASHİH-İ HURUF

(ASIM KIRAATI VE HAFS RİVAYETİNE GÖRE KUR' AN-I KERİM’İ GÜZEL OKUMA KURSU)

ÖGRETİM PROGRAMI

BÖLÜM I

GİRİŞ

1. GEREKÇE

Kıraat sözlükte "okumak, tilavet etmek, telaffuz etmek" demektir. Kur' an ilimleri terimi olarak ise "Kur'an kelimelerinin nasıl okunacağını ve ravilerine nispet etmek suretiyle bu kelimeler üzerindeki farklı okuyuşları konu edinen bir ilimdir" Ayrıca kıraat imamlarından her birinin tercih ettiği okuyuşlar için de kıraat terimi kullanılmıştır. Nafi' kıratı, Asım kıratı vb. gibi.

Hz. Peygamberin vefatını takip eden yıllarda Kur'an kıraati konusunda bazı ihtilaflar ortaya çıkmıştır. Kur'an'ın iki kapak arasına alınmasıyla da kesin olarak ortadan kalkmayan bu ihtilaf, Hz. Osman'ın Kur'an'ı nazil olduğu Kureyş lehçesi üzerine çoğaltması ve çeşitli bölgelere göndermesiyle genel olarak farklı okuyuşların sona ermesi hedeflenmiştir. Ancak, harekesiz ve noktasız Arap yazısının müsaade ettiği farklı okumalar devam etmiştir.

Üzerinde ashabın icma ettiği Hz. Osman Mushafları kısa zamanda bütün İslam coğrafyasına yayılmış ve öncelikle bu Mushafların gönderildiği şehirler olmak üzere kıraat ilmi merkezleri doğmuştur. Kıraat ilmi merkezlerinde bulunan kıraat alimleri gerek hareke ve harfler gerekse med, kasr, imale, tahfif, idgam gibi telaffuz keyfiyetleriyle ilgili farklı okuyuşları değişik hocalardan alırken bunlar arasında kendi tercihlerini ortaya koymuşlar, bu tercihleriyle oluşan okuyuşlarını öğretmeye başlamışlardır. Sahih rivayet ve okuyuşlar arasında tercihleri bulunan alimlerin sayısı, önceleri bir hayli çok iken zamanla insanlar bunlardan bazıları üzerinde yoğunlaşmış, böylece ilk kıraat ekolleri ortaya çıkmıştır.

İslam coğrafyasında kıraat imamları ve ravileri belli tasniflere tabi tutularak ilgili kitaplarda yer almışlardır. Genelde bu sınıflama, yedili (Seb'a), onlu (Aşere), ya da on dörtlü (Erbaate Aşer) olarak yapılmıştır. Yedi kıraat içerisindeki imamlardan biri de kıraat ilmi sahasında temayüz eden ve çok güzel sesi ve tilavetiyle dikkati çeken, Kufe kurrasından olup, kıraati Ebu Abdurrahman es-Sulemi-Ali b. Ebu Talib ve Zir b. Hubeyş-Abdullah b. Mes'ud isnadlarıyla Hz. Peygamber' e ulaşmış, talebeleri Ebu Bekir Şu'be b. Ayyaş ve Hafs b. Süleyman'ın rivayetleriyle meşhur olmuş olan Asım b. Behdele (ö. 127/745) dir.

Asım kıraati, özellikle Hafs rivayetiyle Kufe'nin ve hatta Ortadoğu'nun sınırlarını aşmış, nihayet XX. Yüzyıl Müslümanlarının yaklaşık yüzde doksanının tercih ettiği bir okuyuş tarzı olmuştur. Bunun sebebi, Asım kıraatinin senedindeki sağlamlığı yanında, Hafs’ın rivayetindeki sadeliği, kaide dışı okuyuşların bulunmayışı ve özellikle Arap olmayanların uygulamada zorluk çekecekleri unsurların kıraatte yer almayışıdır.

Türkler, İslam'ı din olarak kabul ettikten sonra, o dinin yayılması ve korunmasında öncülük etmenin yanı sıra özellikle İslam Dininin ana kitabı olan Kur'an-ı Kerim'in manası, lafızları ve okunuşu üzerinde büyük hizmetlerde bulunmuşlardır. Özellikle Kur'an-ı Kerim'in güzel bir şekilde öğretilmesi, öğrenilmesi ve okunması üzerinde önemle durmuşlar ve sırf bununla ilgili eğitim müesseseleri kurmuşlardır. Türkler Kur'an-ı Kerim'in okunuş tarzında ise “Asım Kıraati Hafs Rivayeti”ni esas almışlardır. Yüzyıllardır bu topraklarda Kur'an-ı Kerim “Asım Kıraati Hafs Rivayeti” üzerine öğretilmiş ve okunmuştur.

Ancak, günümüzde camilerimizde görev yapan imam-hatiplerin bir kısmının Kur’an-ı Kerim kıraatinde istenilen seviyede olunduklarını söylemek zordur. Bu görevlilerimize örnek olacak, onların yetiştirilmelerinde bilgi ve yetenekleriyle kılavuzluk edecek, ayrıca yurtiçi ve yurtdışında Başkanlığımızı temsil edecek, kıraat ilminin öngördüğü esaslara uygun okuyan ses ve musiki eğitimi almış kârîleri yetiştirmek amacıyla hizmet içi eğitim kursu düzenleme ihtiyacı duyulmaktadır. Günümüzdeki program geliştirme alanlarındaki yeni yaklaşımlar, öğretim teknolojilerindeki gelişmeler bu tür kurslarda yeni bir öğretim programı geliştirme sürecini zorunlu kılmıştır. Gerek öğrenme-öğretme sürecine yönelik yeni bilgiler ve teknolojideki gelişmeler, gerekse Kur’an-ı Kerim’i doğru okumak kadar güzel okumanın da gerekli oluşu, musiki ilminin daha etkin bir şekilde öğretim programına yansıtılmasını gerekli kılmaktadır. Bu nedenle, Diyanet İşleri Başkanlığı Tashih-i Huruf (Asım Kıraati ve Hafs Rivayetine Göre Kur'an-ı Kerim’i Güzel Okuma) Öğretim Programı hazırlamıştır.

2. PROGRAMIN VİZYONU

Tashih-i Huruf (Asım Kıraati ve Hafs Rivayetine Göre Kur'an-ı Kerim’i Güzel Okuma) Öğretim Programı, Diyanet İşleri Başkanlığı'nda görev yapan özelde imam-hatiplerin genelde bütün personelin Asım Kıraati Hafs Rivayeti üzere Kur'an okuyuş tarzı ile ilgili bilgi ve becerilerini, öğrenme-öğretme konusundaki modern yaklaşımlara, teknolojideki ilerlemelere ve musiki ilminin verilerine dayanarak geliştirmektir. Böylece, Başkanlığımız teşkilatında görev yapan personelin Kur'an-ı Kerim’i telaffuz, ses, mana vb. özelliklere göre okuyarak daha etkin bir din hizmeti sunmaları hedeflenmektedir.

3. PROGRAMIN TEMEL YAKLAŞIMI

Tashih-i Huruf (Asım Kıraati ve Hafs Rivayetine Göre Kur'an-ı Kerim’i Güzel Okuma Öğretim Programı), üç temel öğretim boyutu esas alınarak hazırlanmıştır.

1. Kursiyerlere kıraat ilmi hakkındaki temel bilgilerin yanı sıra Asım Kıraati Hafs Rivayeti üzere okuyuş tarzı ile ilgili teorik bilgilerin kazandırılması;

2. Bu bilgilerin uygulamaya dönüştürülmesi,

3. Ses ve makam bilgi ve becerisinin kazandırılmasıdır.

Öğretim programında kursiyerlere öğrenme-öğretme sürecinde bu bilgi ve beceriler kazandırılırken, geleneksel öğrenme-öğretme metotlarından uygun olanların yanı sıra günümüz öğrenme-öğretme yöntem ve tekniklerinin öğretim teknolojileriyle desteklenmesi ön görülmüştür. Bunun sonucu olarak da öğrenci merkezli yöntem ve tekniklerin kullanılması, bireysel farklılıklara göre düzenlenmiş öğretimin yapılması, programın esnek bir şekilde uygulanması, beceri ve anlayış geliştirilmesi, uygun ölçme-değerlendirme yöntem ve tekniklerinin kullanılması öğrenme-öğretme sürecindeki temel yaklaşım olarak benimsenmiştir.

Bugüne kadar uygulanan Kur'an Kerim öğretiminde; genel olarak öğretici gelir, konu ile ilgili teorik bilgileri aktarır, öğrenenlerden de bunları tatbik etmesi, ezberlemesi ve tekrar sunması istenirdi. Bu tür bir eğitim anlayışıyla Kur’an kıraatinin öğretiminde istenilen seviyede bir başarı sağlanamadığı, yapılan bilimsel ve tecrübi araştırmalardan ortaya çıkmaktadır. Halbuki bugün;

a) İnsan zihninin nasıl öğrendiği, bilgiyi nasıl kullandığı ve depoladığı vb. konularda psikoloji biliminin araştırmalarının ortaya koyduğu bilimsel veriler,

b) Bilginin en kolay, kalıcı, hızlı ve etkin bir şekilde öğrenilmesi ve kullanılması ile ilgili eğitim biliminin verileri,

c) Öğrenilen bilginin beceri haline getirilmesi ile ilgili yeni yaklaşımlar,

d) Ses eğitimi ile ilgili çalışmalar ve bütün bunların yanı sıra, teknolojik gelişmelerin sunduğu imkanların eğitim alanında etkin bir şekilde kullanılmaya başlanılmış olması, Kur'an kıraatinin öğretimi ile ilgili yeni bir yaklaşımın benimsenmesi ve uygulanması gerektiği hususunda önemli ipuçları vermektedir. Tashih-i Huruf (Asım Kıraati ve Hafs Rivayetine Göre Kur'an-ı Kerim’i Güzel Okuma) Öğretim Programında bütün bu yeni yaklaşımlar kullanılarak öğrenme-öğretme sürecinin planlanması ve düzenlenmesi esas alınmıştır.

4. PROGRAMIN GENEL AMAÇLARI

Bu programda öngörülen öğrenmeleri başarıyla gerçekleştiren her katılımcı;

1. Kıraat olgusunu tarihsel gelişim seyri içinde ana hatlarıyla tanır.

2. Kıratları sınıflandırır ve değerlendirir.

3. Kıraatle ilgili terimleri tanımlar.

4. Asım Kıraati' nin temel niteliklerini kavrar.

5. Kur'an harflerini mahreçlerine ve sıfatlarına uygun olarak seslendirir.

6. Tecvit kurallarını teorik olarak bilir ve uygular.

7. Kur'an'ın tamamını talim usullerine, tecvit kurallarına ve musiki ölçülerine göre okur.

8. Kur'an okumada temel makamları tanır ve uygular.

9. Cami musikisinde uygulanan makamları tanır ve uygular.

10. Ritim duygusunu geliştirir.

11. Cami musikisinin icrasında sesini doğru kullanır.

5. UYGULAMAYLA İLGİLİ GENEL AÇIKLAMALAR:

1. Program haftada 24 saat esas alınarak hazırlanmıştır.

2. Kursun başında 8 saat Kıraat Kavramı ve Asım Kıraati hakkında teorik bilgiler verilecektir.

3. Kurs süresince programda yer alan tecvit kuralları, yüzünden (talim) ve ezbere okunacak sure ile duaların uygulamaları esnasında teorik bilgilere atıflar yapılmak suretiyle pratik olarak tatbik edilerek öğretilecektir.

4. Haftada 18 saat Kur’an-ı Kerim, 4 saat musiki, 1 saat ilmihal, 1 saat hitabet konuları programda yer aldığı şekliyle okutulacaktır.

5. Ünitelerle ilgili kazanımlar kurs öğretim görevlileri tarafından kursun genel amaçları ile tutarlı olarak ayrı ayrı belirlenecektir.

6. Ünitelerdeki konuların haftalık ders programına yansıtılması, ünitelere ayrılacak süreler ve ünitelerin işleniş sırası; katılımcı düzeyine, eğitim ortamına ve diğer etkenlere göre kurs öğretim görevlileri kurulunca, Başkanlığın belirlediği örnekten yararlanılarak belirlenecektir.

7. Öğrenci düzeyi ile diğer etkenler dikkate alınarak öğrenme-öğretme ve ölçme değerlendirme etkinliklerinde bir ünitenin bütün kazanımları ele alınabileceği gibi, farklı ünitelerin birbiriyle bağlantılı olan kazanımları da birlikte ele alınabilecektir.

8. Kurs süresince kaliteli ses sanatçılarının okuyuşları dışında müzik dinletilmeyecektir.

9. Belirli bir makamın öğretildiği süreçte, söz konusu makamın dışında bir makam dinletilmeyecek ve icra edilmeyecektir.

10. Katılımcıların kendi okuyuşları kaydedilerek kendilerine dinletilecektir.

11. Katılımcılara, Türk kıraat mütehassıslarının Kur'an okuma tarzı benimsetilecektir.

12. Katılımcıların kişisel ses aralıklarının farkında olmaları sağlanacaktır.

13. Katılımcıların öğrenme biçimleri ve hızlarının farklı olabileceği dikkate alınacaktır.

14. Katılımcıların gelişim düzeylerine ve öğrenme biçimlerine uygun, çeşitli bireysel ve işbirliğine dayalı öğrenme ortamları sağlayan materyal ve yöntemler kullanılacaktır.

15. Katılımcıların dil yeterlik düzeyleri, özel becerilere sahip olma veya öğrenme zorluğu bulunma gibi durumlarını hesaba katan materyaller kullanılacaktır. Öğrenme zorluğu çeken katılımcıların öğrenme etkinliklerine mümkün olduğu kadar çok katılması teşvik edilerek desteklenecektir.

16. Katılımcıların öğrenmelerini desteklemek için uygun kaynaklar, araç-gereç ve teknoloji kullanılacaktır.

17. Öğrenme-öğretme yöntem ve tekniklerinin bütün katılımcıların ihtiyaç ve becerilerine uygun olduğundan emin olunacaktır.

18. Katılımcıların gelişim düzeyine uygun, onların ilgi ve deneyimlerini gözeten, tüm katılımcıların öğrendiklerini göstermesine imkan veren değerlendirme materyalleri geliştirilerek kullanılacaktır

19. Her bir kursiyer hakkında günlük değerlendirmeler her ay sonu toplu olarak gözden geçirilecek, öğretmenler kurulu başarısız kursiyerler hakkında gerekli önlem ve kararları alacaktır.

ilgili temel terimler, Asım Kıraati Hafs Rivayeti hakkında, Kıraat ilmine giriş mahiyetinde kursiyerlere özet olarak 8 saat teorik bilgi verilecektir. Böylece kursiyerlerin genel olarak “Kıraat Kavramı ve “Asım Kıraati” hakkında bilgi sahibi olmaları sağlanacaktır.

TALİM VE TASHİH-İ HURUF:

1- HARFLERİN MAHREÇLERİ :

a- Harflerin ve mahrecin tarifi ve mehâric-i hurufun önemi.

b- Harflerin çıkış bölgelerinin belirtilmesi.

c- Kur’an harflerinin bu bölgelere göre dağılımı.

d- Asli ve fer’i harflerin tanımı.

Amaçlar:

a- Harfleri mahreçlerinden çıkarmanın önemini kavratmak.

b- Harflerin mahreçlerini doğru olarak öğretmek.

2- HARFLERİN SIFATLARI:

a- Harflerin sıfatlarının önemi.

b- Sıfatın tarifi ve kısımları.

c- Sıfat-ı lâzimelerin izahı.

d- Sıfat-ı ârızaların izahı.

e- Zıtları olan sıfatlar.

f- Zıtları olmayan sıfatlar.

g- Harflerdeki sıfatların belirtilmesi.

Amaçlar:

a- Harflerin sıfatlarını doğru olarak öğretmek.

b- Harflerin sıfat-ı lâzime ve sıfat-ı ârızalarının terkinden doğan hükümlerin öğretilmesi.

3- HARF TALİMİ:

Çıkış yerleri ve sıfatları bilinen harflerin bunlara uygun olarak telaffuz edilmesi.

Amaçlar:

Harflerin sıhhatli olarak seslendirilmesini sağlamak.

4- NAMAZ DUALARININ TALİM ÜZERE OKUTULMASI

Harflerin toplu telaffuzuna geçebilmek için tekbir, tehlil, tesbih ve selam lafızları yanında, namazda okunan sübhaneke, tahiyyat vb. duaların okunması.

Amaçlar:

Tekbir vb. lafızların ve namaz dualarının talim üzere doğru telaffuz edilmesini sağlamak.

5- İSTİAZE VE BESMELENİN TALİMİ

a- Sûre başında, iki sûre arasında ve sûre içinde istiaze ve besmelenin hükümleri.

b- Berâe (Tevbe) sûresi evveline ait malumat ve Enfâl-Berâe sûreleri arasındaki istiaze ve besmelenin hükümleri.

Amaçlar:

İstiaze ve besmele vecihlerini ve hükümlerini öğretmek.

6- KISA SÛRELER

Nâs sûresinden başlayıp Duhâ sûresine kadar olan sûrelerin talim usûlü ile okunması.

Amaçlar:

a- Kursiyere talim okuma melekesi kazandırma.

b- Namaz sûrelerini harflerin mahreç, sıfat ve talim esaslarına dayalı olarak okumalarını sağlama.

7- KUR’AN-I KERİM’İN TAMAMINI TALİM ÜZERE OKUMA

a- Kur’an okuyuş şekillerini öğretme

Tertil okuyuşu tanımı, tarifi ve örneklemeler

Tedvir okuyuşu tanımı, tarifi ve örneklemeler

Hadr okuyuşu tanımı, tarifi ve örneklemeler

b- Kur’an-ı Kerim’in ilk on cüzünün tertil üzere okunması

c- Kur’an-ı Kerim’in ikinci on cüzünün tedvir üzere okunması

d- Kur’an-ı Kerim’in son on cüzünün hadr üzere okunması

Amaçlar:

a- Asım kıraatı, Hafs rivayetinin kursiyere bütün incelikleriyle gösterilmesi.

b- Kur’an-ı doğru okuma melekesinin kazandırılması.

II- TECVİD

AMAÇLAR:

a- Tecvid ilminin önemini kavratmak.

b- Kur’an-ı Kerim’i tecvid ile okumanın hükmünü öğretmek.

c- Kur’an-ı Kerim’in tecvid ile okunmasını sağlamak.

1- TECVİDE GİRİŞ

a- Tecvidin tanımı ve önemi.

b- Tecvidin konusu, gayesi ve hükmü.

c- Tecvid konusunda, tekellüften kaçınma ( aşırıya kaçmama) ve akıcılığın önemi.

2- MEDLER

a- Med kavramı ve med harfleri.

b- Med harflerinin özellikleri.

c- Med çeşitleri.

aa- Asl-i med ( medd-i tabii) ve hükmü.

bb- Fer’i med ve çeşitleri.

Medd-i Muttasılın tanımı ve hükmü.

Medd-i Munfasılın tanımı ve hükmü.

Medd-i Lazımın tanımı ve hükmü.

Medd-i Arızın tanımı, vecihleri ve hükmü.

Medd-i Lînin tanımı, çeşitleri ve hükmü.

3- TENVİN VE NUN-U SAKİN

a- İhfanın tanımı, harfleri ve hükmü.

b- İzharın tanımı, harfleri ve hükmü.

c- İklabın tanımı, harfleri ve hükmü.

4- İDĞAM

a- İdğam-ı meal ğunnenin tanımı, harfleri, hükmü ve ğunnenin miktarı.

b- İdğam-ı bilâ ğunnenin tanımı, harfleri ve hükmü.

c- İdğam-ı misleynin tanımı ve mim-i sakinin üç hali.

d- İdğam-ı mütecâniseynin tanımı, harfleri ve çeşitleri.

e- İdğam-ı mütekâribeynin tanımı, harfleri ve çeşitleri.

5- LÂM-I TARİF

a- Lâm-ı tarifin tanımı, okunup okunmadığı yerler.

b- Lâm-ı tarifin idğamının (idğam-ı şemsiyye) tanımı, harfleri ve çeşitleri.

c- Lâm-ı tarifin izharının (izhar-ı kameriyye) tanımı ve harfleri.

6- KALKALE

Kalkalenin tanımı, harfleri, ve hükmü.

7- RA HARFİNİN HÜKMÜ

a- Ra harfinin kalın okunduğu yerler.

b- Ra harfinin ince okunduğu yereler.

c- Bazı kelimelerdeki ra’ların özel durumları.

8- LAFZATULLAH

İnce ve kalın okunduğu yerler.

9- ZAMİR

Tanımı, uzatıldığı ve uzatılmadığı yerler.

10- SEKTE

a- Tanımı, Asım kıraatının Hafs rivayetine göre Kur’an-ı Kerim’de bulunan sekteler.

b- Ha-i sektin tanımı ve Kur’an-ı Kerim’de bulunan ha-i sektelerin vasıl ve vakıf durumlarına göre okunuş şekilleri.

11- HAFS KIRAATİNDE ÖZEL OKUNAN KELİMELERİN ÖĞRETİLMESİ

Teshil, imale, işmam, ve harf-i med eliflerinin, durulduğunda ve geçildiğinde farklı okunduğu kelimelere ait bilgiler.

12- VAKIF VE İBTİDA

a- Tarifleri önemleri ve çeşitleri.

b- Vakıf ile katı’ ve sekt arasındaki farklar.

c- Kur’an-ı Kerim’deki secavendlerin tanıtılması ve hükümleri.

13- DEĞİŞİK TECVİD KİTAPLARININ TANITILMASI

III- EZBER

1- Hafız olan öğrencilerin hıfz kontrolü ve takviyesi.

2- Hafız olmayanlar için; Yâsin, Mülk, Necm, Rahman, Fetih, Hucurat, Secde, Duhân, Kehf, İsra ve Cin sûrelerinin ezberletilmesi.

3- Mana itibariyle önem arz eden aşırların ezberletilmesi.

4- Kısa sûreler başta olmak üzere ezberi yapılan sûre ve aşırların meallerinin okutulması, kursiyerlerin bunların manalarına aşina olmalarının sağlanması.

Amaçlar:

1- Hafız olanların hıfızlarını kuvvetlendirmek.

2- Hafız olamayanların ezber birikimlerini artırmak.

3- Ezberi yapılan yerlerin manalarını öğretmek.

IV- MUSİKÎ VE MAKAM

1- Kur’an-ı Kerim’in lafızlarının bozulmaması ve okunma kaidelerine riayet edilerek uygun makamlarla okunabilmesi için gerekli olan makam ve musikî bilgisinin verilmesi.

2- Ezan ve kamet makamlarının icrası.

3- Gerektiğinde özel gün ve gecelerde okunan mevlid, ilahi ve kaside türü becerilerinin kazandırılması.

Amaçlar:

1- Kursiyerlerin eda kabiliyetlerini artırmak.

2- Türk musikîsi makamlarını öğreterek bu makamları Kur’an-ı Kerim okurken uygulayabilmelerini sağlamak.

Haftalık Ders Saatleri:

Kur'an-ı Kerim : 18 saat

Musiki : 4 Saat

Hitabet : 1 Saat

İlmihal : 1 Saat